Wāhanga 1: Te kōharinga kaitono

E whakamārama ana tēnei wāhanga i ngā ture o te Ture Pōti 1993 mō te kōharinga o ngā kaitono rohe pōti me ngā kaitono rārangi, tae ki te hunga e tika ana kia tū hei kaitono, te wā o te kōhari me ngā ture rerekē e pā ana ki ngā kōharinga takitahi, kōharinga whakatōpū hoki.

Ngā karere matua

Ko te wā kati mō te kōharinga takitahi ko te poupoutanga o te rā o te 29 Hereturikōkā.
Ko te wā kati e pā ana ki te kaitono rārangi rōpū me ngā kōharinga whakatōpū mā ngā hēkeretari rōpū rēhita ko te 28 Hereturikōkā.
Kāore e taea he kōharinga te whakatahi i muri o te poupoutanga o te rā kōharinga (poupoutanga o te rā 29 Hereturikōkā).

Ngā momo kaitono

E rua ngā momo kaitono i raro i te pūnaha pōtitanga whirirua (MMP):

  • ngā kaitono ā-rohe e tū ana i roto i ngā rohe pōti, me
  • ngā kaitono ā-rārangi kei ngā rārangi rōpū tōrangapū ka pōtitia pea mā te pōti rōpū.

Ka taea e te kaitono te tū mō te rohe pōti, mō te rārangi rōpū hoki i te pōtitanga kotahi.

Māraurautanga o te kaitono

Mō te tū hei kaitono me:

  • rēhita koe hei kaipōti
  • noho koe hei kirirarau o Aotearoa, ā,
  • kaua koe e whakatupea i te rēhitatanga hei kaipōti.

Ko ngā pūtake nui mō te whakatupe i te rēhitatanga e whai pānga ki te tū hei kaitono ko ēnei:

  • he kirirarau nō Aotearoa e noho ana i waho o Aotearoa, kāhore nei i tae mai ki Aotearoa i ngā tau tōmuri e toru
  • kei te whakarite whiunga i te whare herehere.

Ka pā ētahi aweretanga ki ēnei ture, hei tauira, mō ngā kaimahi kāwanatanga, ngā toa o Te Ope Tauā kei tāwāhi e mahi ana, tae atu ki ō rātou whānau.

Tērā anō ētahi atu take whakatupe ka pā ki ētahi tāngata tokoiti. [Mō ētahi atu kōrero, tirohia te wāhanga 80 o te Ture Pōti]

Ehara te kaihau (pēkerapu) i te take whakatupe.

Mēnā i whānau mai koe i tāwāhi, ka tono i a koe te taunakitanga me tō pepa kōharinga he kirirarau koe nō Aotearoa (pēnei i tētahi tiwhikete kirirarau, he tārua rānei o tō uruwhenua o Aotearoa).

Ko hea tū ai ngā kaitono?

Ka taea e koe te tū:

  • ki tētahi rohe pōti rerekē ki tērā i rēhitatia koe hei kaipōti
  • ki tētahi rohe pōti, me te rārangi rōpū, i te wā kotahi, tērā rānei
  • ki tētahi tūru rohe pōti Māori, tūru rohe pōti whānui rānei ahakoa tō iwi, momo mātāwaka rānei.

Kāore e āhei koe te tū ki neke atu i te rohe pōti kotahi, rārangi rōpū kotahi rānei.

Te kōharinga o ngā kaimahi kāwanatanga, ērā mea

Ka taea te kōhari i a koe hei kaitono ahakoa he kaimahi kāwanatanga koe, he mema poari o tētahi hinonga Kāwanatanga, he tumuaki rānei o tētahi kamupene Kāwanatanga.

Ka pā ētahi ture motuhake ki ētahi kaimahi kāwanatanga ka tū hei kaitono.

Ina he kaimahi kāwanatanga koe, kia āraia te tūpono o te kaupapa papā, pono rānei, pōhewa rānei, ka hiahiatia e te Ture Pōti kia whakawātea koe i te mahi mai i te rā kōharinga tae ki te rā tuatahi i muri i te rā pōti.

Ka hiahia pea he kaitukumahi kia whakawātea he kaimahi kāwanatanga i mua i te rā kōharinga ki te whakaaro ia me pēnei i runga i ngā kawenga o te kaitono hei kaimahi kāwanatanga. Ki te pōtitia ia, ka tirohia te kaimahi kāwanatanga kua wehe i tōna tūranga i te rāngai kāwanatanga.

E tūtohu ana mātou kia matapaki koe i tō kōharinga ki tō kaitukumahi, me pānui hoki i ngā aratohu ka whakaputaina e Te Kōmihana o ngā Tari Kāwanatanga/State Services Commissioner (SSC) (tirohia www.ssc.govt.nz).

Te kōhari kaitono rohe pōti

E rua ngā huarahi mō te kōhari i ngā kaitono rohe pōti:

Ngā kōharinga whakatōpū

Nā ka tuku te hēkeretari o tētahi rōpū rēhita i te rārangi kōharinga whakatōpū o ngā kaitono katoa e tū ana mō te rōpū ki te Kaitiaki Take Kōwhiri i Te Whanganui-a-Tara. Tēnei te tikanga māmā rawa mō tētahi rōpū rēhita, e whakamahia e te nuinga o ngā rōpū.

Ngā kōharinga takitahi

Ko te kōharinga tēnei o tētahi kaitono nā ngā kaipōti tokorua rēhita ki te rohe pōti, mā te tāpaenga puka kōharinga takitahi ki te Āpiha Whakahoki Pōti o taua rohe pōti. Ka pānuitia ngā tono kōharinga ki ngā nūpepa, ā, ka whakaatuhia anō ngā mōhiohio i www.elections.org.nz.

Ka taea e te rōpū rēhita tētahi o ēnei tikanga te whakamahi, kāhore ia ngā mea e rua. Kāore e taea e te rōpū kāore i rēhita te whakamahi i te tikanga kōharinga whakatōpū.

Ngā kōharinga whakatōpū

Me mātua tuku hāngai atu e ngā hēkeretari o ngā rōpū tōrangapū ngā rārangi kōharinga whakatōpū ki te Kaitiaki Take Kōwhiri i Te Whanganui-a-Tara. Ko te wā whakamutunga hei tāpae i tētahi rārangi kōharinga ko te poupoutanga o te rā i mua o te rā kōharinga (te poupoutanga o 28 Hereturikōkā).

Ki te whakarite he rōpū ki te kōhari i āna kaitono mā te kōharinga whakatōpū, e kore e whakaae ngā Āpiha Whakahoki Pōti ki te kōharinga takitahi mō ngā kaitono e tū ana mō te rōpū.

Me kōrero koe ki te hēkeretari o tō rōpū mō ēnei take e whai nei:

  • ngā taipitopito e hiahia ana koe kia whakaurua ki te rārangi kōharinga. Kei taua rārangi he pūkete o te rohe pōti e whakataetae ana koe, tō ingoa katoa, te ingoa e hiahia ana koe i runga i te pepa pōti ina rerekē i tō ingoa katoa (tae ki te 30 pūāhua te roa), me te rohe pōti kua rēhita koe
  • tō whakaaetanga kia tū hei kaitono. E wātea ana te puka whakaaetanga kōharinga i te hēkeretari o tō rōpū, māna anō tēnei e āpiti ki te kōharinga whakatōpū, me
  • te moni tāpui me tāpae tahi me te rārangi kōharinga. Me tuku e te hēkeretari o te rōpū te moni tāpui $300 mō ia kaitono kei roto i te rārangi kōharinga.

Ngā kōharinga takitahi

Ka pā tēnei ki a koe mēnā:

  • he kaitono rohe pōti koe e tū ana mō tētahi rōpū rēhita kāore i te tāpae kōharinga whakatōpū
  • he kaitono mō tētahi rōpū tōrangapū kāore i rēhita, tērā rānei
  • e tū ana koe hei kaitono motuhake.

Mā ngā kaipōti rēhita tokorua i te rohe pōti e tū ana koe, e kōhari i a koe. Kāore koe e āhei ki te kōhari i a koe anō.

Kia pēnei tō kōharinga:

  • me tuhi ki te puka kōharinga takitahi (me whai i te rārangi arowhai i muri o te puka),
  • me tāpae tahi me te moni tāpui $300 (moni uka, pepa pēke, haki pēke rānei). Kāore e whakaaetia ngā haki whaiaro. Me tuhi te pepa pēke, haki pēke rānei ki a “Electoral Commission Trust Account”. Tirohia hoki te Wāhanga 3 mō te mōhiohio e pā ana ki te whakahokinga moni tāpui, ā,
  • me tuku ki te Āpiha Whakahoki Pōti i mua i te poupoutanga o te rā kōharinga (29 Hereturikōkā).

Ka āhei ngā Āpiha Whakahoki Pōti ki te whiwhi kōharinga mai i te rā karanga pōtitanga. E tūtohu ana mātou kia tāpae ā-tinana koe i tō kōharinga, tōmua rawa, kaua e tatari ki te rā kōharinga. Nā ka whai wā te Āpiha Whakahoki Pōti ki te tirotiro i tō kōharinga kia āta mōhio ai kei te tika katoa. Kāhore he mana o te Āpiha Whakahoki Pōti kia tōroa ake te wā kati ā-ture o te poupoutanga o te rā kōharinga.

Me kōrero e koe ngā uauatanga e tae ōkiko ai tō kōharinga me te moni tāpui ki te Āpiha Whakahoki Pōti kia kite i ngā whakaritenga me mahi, ina taea.

Ka hiahiatia kia tohu e koe ki te puka kōharinga mehemea he kaitono ā-rōpū koe, he kaitono motuhake rānei. Mehemea he kaitono koe mō tētahi rōpū kāore i rēhita, me hoatu ki te Āpiha Whakahoki Pōti he taunaki (pēnei i te kaupapa ture o te rōpū) he pono tonu tō rōpū, me te taunaki e āhei ana koe te tū mō taua rōpū (pēnei i te reta mai i te hēkeretari o te rōpū).

Ki te tū koe mō tētahi rōpū rēhita, otirā he moko rēhita tō te rōpū ki te Kōmihana, ka puta te moko o te rōpū ki te taha ki tō ingoa i te pepa pōti. Ko ngā rōpū rēhita anake ka whai moko rēhita.

Te kōhari i ngā kaitono rārangi

Me tuku rawa ngā hēkeretari o ngā rōpū tōrangapū rēhita i ngā rārangi ingoa o ngā rōpū ki te Kaitiaki Take Kōwhiri i mua i te poupoutanga o te rā i mua o te rā kōharinga (28 Hereturikōkā).

Mēnā he kaitono rārangi koe, me kōrero koe ki te hēkeretari o tō rōpū mō ēnei take:

  • ō taipitopito kōrero ka tuhia ki te rārangi, tae ki tō ingoa, wāhi noho, me tō tau waea, otirā
  • tō whakaaetanga kia tū hei kaitono rārangi. Ka wātea te puka whakaaetanga i te hēkeretari o tō rōpū.

Ko te kaitono e whakataetae ana he rohe pōti me te rārangi, e āhei ana te tohu tōna whakaae ki ēnei mea e rua i te puka whakaae kotahi.

Te whakatahi kōharinga

Mēnā i kōharia koe mā te kōharinga whakatōpū, i whakaae rānei kia whakaurua koe ki te rārangi rōpū mā te hēkeretari o tō rōpū, engari e hiahia ana ki te whakatahi, me mahi tēnei i mua o te poupoutanga o te rā 29 Hereturikōkā. Me kōrero wawe koe ki te hēkeretari o tō rōpū. Me whakakī e koe te puka whakatahi kōharinga i te rārangi kōharinga whakatōpū.

Mēnā i hāngai te kōhari takitahi i a koe ki te Āpiha Whakahoki Pōti o tō takiwā, me anga koe:

  • ki te whakakī he puka whakatahi i te kōharinga takitahi (me tiki i te Āpiha Whakahoki Pōti)
  • ki te haina taua puka i mua i tētahi Kaiwhakawā Tūmatanui, rōia rānei, ā,
  • ki te whakahoki i te puka kua haina ki te Āpiha Whakahoki Pōti i mua tonu o te poupoutanga o te rā kōharinga (29 Hereturikōkā).

Kāore e taea te whakatahi i tētahi kōharinga i muri o te poupoutanga o te rā kōharinga.

Te matenga, ngoikoretanga rānei o te kaitono

Kei te Ture Pōti ētahi tukanga me whai ina mate, ina ngoikore rānei he kaitono i mua i te rā kōharinga, i waenganui rānei o te rā kōharinga me te whakapuakanga o te otinga whaimana.

Ki te pēneitia he kaitono i te rārangi rōpū, i te rārangi kōharinga whakatōpū rānei, me whakapā wawe te hēkeretari o te rōpū ki te Kaitiaki Take Kōwhiri, me whakakī hoki he tono hei whakakāhore i te kōharinga kaitono mō te take ngoikoretanga (ina ngoikore).

Mēnā he kōharinga takitahi te kaitono, me whakapā wawe ōna kaikōhari ki te Āpiha Whakahoki Pōti ka whakakī i te puka hei whakakāhore i te kōharinga o te kaitono (ina ngoikore).

Ingoa kaitono

Ka taea he tangata te kōhari i raro i te ingoa kei tana tiwhikete whānau, te ingoa i tapa ki a ia mā tētahi whakatau whāngai, he ingoa i tango ā-ture ia, he ingoa rānei i mōhiotia whānuitia ai ia i ngā marama 12 i mua. Hei tauira, e āhei ana te kaitono i mōhiotia whānuitia ko Mike Young ki te whakamahi i tēnei ingoa ahakoa ko Michael Young tōna ingoa katoa ā-ture.

Kāore e whakaaetia ngā taitara me ngā ingoa whakahōnore.

Te raupapa kaitono i te pepa pōti

Ka raupapatia ngā kaitono mā te tātai reta o te ingoa whānau ki te taha matau o te pepa pōti me tētahi moko rēhita ki matau o te ingoa (te pōti rohe).

Ina whakataetae tō rōpū i te pōti rōpū, ka tāia te ingoa o tō rōpū anganui atu i tō ingoa ki te taha mauī o te pepa pōti (te pōti rōpū).

Ina he kaitono motuhake koe, ka waiho kia pātea te wāhi taha mauī o te pepa pōti, anganui atu i tō ingoa.

Ko ngā rōpū e whakataetae ana i te pōti rōpū, kāhore ia te pōti rohe, ka raupapatia mā te tātai reta ki te taha mauī o te pepa pōti, i muri i ngā rōpū e whakatū ana he kaitono.

Te whakaputanga o te mōhiohio kaitono

Ka wātea ngā puka kōhari mō te takitahi hei tirotiro tūmatanui mā ngā kaipōti rēhita o te rohe i te tari matua o te Āpiha Whakahoki Pōti.

Ka oti ngā kōharinga me ngā rārangi rōpū te tukatuka i muri i te rā kōharinga, ka whakaputaina e mātou ngā ingoa o ngā kaitono ki www.elections.org.nz. Kāore mātou e tā te mōhiohio koioranga, ngā kaupapahere, ngā tau waea, ngā wāhitau īmēra rānei.

Ka tono tikanga noa ai te hunga pāpāho i te nama waea, ngā taipitopito whakapā īmēra rānei o ngā kaitono, ā, ka hoatu e mātou engari ia ki te kī mai koe, tō hēkeretari rōpū rānei kia kaua e hoatu.

Ngā wā whakaako kaitono

I muri tata noa o te katinga o ngā kōharinga, ka whakaako tō Āpiha Whakahoki Pōti i a koe ki te tukanga pōtitanga me ō kawenga hei kaitono i te pōtitanga. Me haere koe, me tono māngai rānei mōu. I aua wā, ka wātea mai ngā mōkī mōhiohio kei roto anō ētahi rauemi rerekē.

Whakapā ki te Āpiha Whakahoki Pōti mō te mōhiohio e pā ana ki te rā me te wā o te whakaako kaitono.

Last updated: 09 June 2017