Skip to Content

Te Pūrongo O Te Kōmihana Whakatau Rohe Pōti 2007

NGĀ TAIWHENUA PŌTI WHĀNUI

Ko tērā i hua mai i te Tataunga Taupori, Kāinga Noho 2006 me te Kōwhiringa Māori o muri mai, ko te putanga mai o ngā kaute ē pā ana ki te taupori pōti i whakahau kia whakatūria he taiwhenua pōti whānui hōu ki Te Ika-a-Māui kia piki ai ki te 47 me te noho tonu o ngā Taiwhenua Pōti o Te Wai Pounamu ki te 16 e ai ki te Ture. E ai ki ngā ritenga, me ōrite ngā taupori o roto Taiwhenua Pōti katoa ki te motunga mō Te Ika-a-Māui, mō Te Wai Pounamu rānei e hāngai ana, otirā, e ai ki tētehi taurangi mā te tāpiri atu, mā te tango iho mai rānei i tētehi ōrautanga engari kia kaua e neke atu i te 5 ōrau. Ko ēnei ngā motunga i tātaia e ai ki te Ture:

Ngā Taiwhenua Pōti Whānui o Te Ika-a-Māui

57,243 ± 2,862

Ngā Taiwhenua Pōti Whānui o Te Wai Pounamu

57,562 ± 2,878

Ngā Taiwhenua Pōti Māori

59,583 ± 2,979

Ko ngā kaute motunga ērā i whakaaturia ki te Kōmihana e te Kaitatau Kāwanatanga i te 1 o Hui-tanguru 2007. I tīmata te Kōmihana i tāna mahi e ai ki Wāhanga 35 o te Ture Pōti 1993 i runga i te pūtake o te pūrongo a te Kaitatau Kāwanatanga.

I te Kōmihana e whakatū Taiwhenua Pōti Whānui ana i roto i aua tukunga, ka tono te Ture kia whai whakaaro a ia mō:

· ngā taupā Taiwhenua Pōti e tū nei;

· te pānga hapori;

· ngā momo whitiwhitinga;

· ngā āhuatanga e pā ana ki te takoto o te whenua; ā,

· tētehi taurangi taupori matapae i aua taiwhenua i te wā e tū ana.

I te whakatakotoranga o ngā tāpaetanga e ngā rōpū tōrangapū ka puta te tono kia whakamātauria, kia whakamahia hoki ngā whakaarohanga i runga ake nei mā tētehi rārangi tātai. Kīhai te Kōmihana i whakaae ki tēnei. Otirā, i mau tonu te Kōmihana ki ngā ritenga o ngā Kōmihana ō mua me te whakamahi i te paearu ā-ture i te meā, i pā ai ia o ēnei ki te rohe pōti kei te whakaaroarotia.

Nā te tū matua o te motunga taupori pōti te Kōmihana i kore ai i kaha ki te whakatū taiwhenua pōti e tika ana te motunga i roto, ā, i taua wā anō e ōrite ana ki ētehi atu paearu ā-ture. Kei te mōhio te Kōmihana he mea nui te ōrite o te whiwhi māngai puta noa i te wā e tū ana ngā Taiwhenua Pōti (ā, ki te whakaaro o tēnei Kōmihana, puta atu pea ki te tau 2013), ā, me te hiahia anō inā taea, kia iti noa iho ngā tīnihanga o ngā taupā e tū nei. Nā reira, mō ngā taupā hukihuki i tāngia i te marama o Haratua 2007, he tino nui te whakamahinga o te tukunga motunga kia tutuki ai ngā whakaarohanga tauwhāiti nei me te āta titiro anō kei te rite tonu ētehi atu paearu o te Ture.

I kitea e te tokomaha o ngā kaiwhakahē me ngā kaiwhakahē-ātete he whakaaro whakapai ake taupā. I taea ngā tono o te huhua tonu o ngā kaiwhakahē me ngā kaiwhakahē ātete te whakatutuki i roto iho i ngā tukunga motunga o te taupori me ētehi atu paearu. Ko te tikanga i nāianei mō te whakatau Taiwhenua Pōti, kua kaha kē atu te wehe mai i te motunga taupori ki ngā taupā hukihuki.

Te Ika-a-Māui

Kīhai te Kōmihana i tīni i ngā rohe pōti o Whangarei, NorthShore, Northcote me Tauranga.

Nā te kaha piki haere tonu o te taupori, otirā, i Tāmaki-mākau-rau, i puta ai te whakahau kia whakatūria tētehi taiwhenua pōti hōu ki te tonga o Tāmaki-makau-rau.

Kei ngā taiwhenua pōti e tū nei o East Coast Bays, Rodney me Helensville ngā wāhi i te raki e kaha ana te tipu o te taupori, ā, ko te matapae e ai ki te motunga, ka piki haere tonu. He nui tonu ngā tīnihanga ki aua taupā ka hiahiatia. Ko te mutunga mai o tērā, ko ngā whakatikatika e haere tonu nei mō ngā taupā ki ngā taiwhenua pōti pātata. I tīmata ngā whakatikatika nei i Waitakere, ā, i pā ki ngā rohe pōti katoa puta atu ki Tāmaki.

Kua kitea te kaha tipu o te taupori ki te tonga o Tāmaki-makau-rau, otirā, ki ngā rohe pōti o Clevedon, Manurewa, Manukau East me Māngere. Ko te matapae mō Clevedon rāua tahi ko Manukau East, ka neke kē atu i te tukunga motunga e tukua ana. Nā reira, he nui rawa ngā whakatikatika ka hiahiatia i ngā taiwhenua pōti katoa nei kia tutuki ai te motunga taupori. Nā tēnei tētehi atu rohe pōti tāpiri i maranga ake ai, ā, ka whakaingoatia e te Kōmihana ko Botany. Kei roto i tēnei rohe pōti tāpiri te nuinga o te rohe o te Poari Hapori o Botany, ā, ko Flat Bush kei waenganui. He tāone hōu ka whakatūria ki reira ā tōna wā. Ko tētehi āhuatanga anō i puta ake i muri mai nā te tohatoha anō i te taupori, ko te whakatū rohe pōti hōu me Papakura i waenganui. Nā te tohatohata taupori anō tēnei i puta ai. Tua atu hoki, ko te neke i te toenga o te taupori mai i Clevedon ki tētehi rohe pōti ka whiwhi i tētehi wāhi o te rohe pōti o Port Waikato e tū nei, tae atu ki Tuakau, Pukekohe me Waiuku. Ko Hunua te ingoa o te rohe pōti nei i nāianei. Nā te mea kua ngotea te rohe pōti o Port Waikato e tū nei ki roto i ngā rohe pōti o Taranaki-King Country, Piako, Hunua me Papakura kia tutuki ai ngā whakaritenga motunga, kua ngaro atu i nāianei. He ingoa hōu tō Piako, ko Waikato.

Hāunga ia te rohe pōti o Tauranga, kua whakatikaina te toenga o ngā rohe pōti e 4 o te rohe o Waikato, arā, o Bay of Plenty, Coromandel, Hamilton East me Hamilton West. Nā te tāwere o te tipu o te taupori i te rohe pōti o Bay of Plenty i tukua ai te takarepa o te motunga ki te rohe pōti pātata o East Coast mā te neke i te taupā tapatapa atia o te rohe pōti o te East Coast ki runga ki te taupā i waenganui i ngā Taiwhenua o Whakatāne me Te Moana-a-Toi-te-Huatahi-ki-te-Uru. Whai muri i te whakarongo ki ngā whakahē, ka kaha te Kōmihana ki te whakahono anō i te Riu o Cook o te Kaunihera Taiwhenua o Tūranga-nui-a-Kiwa ki East Coast.

I raro iho i te tukunga motunga ngā rohe pōti e whitu o te puku o Te Ika-a-Māui, i te taha tonga o Hamilton, ā, ko te matapae e ai ki te motunga, ka roroku te taupori. He taupā tūturu ngā paeroa i waenganui i ngā rohe pōti o Taupō me Taranaki-King Country e tū nei, ā, he uaua hoki te piki me te whakawhiti. Nā reira ngā taupā i nekea noatia ai ki te raki. Nā tērā hoki te katoa o te rohe pōti o Palmerston North i noho mai ai hei rohe poti tāone. Nā te urunga o Taumarunui ki te rohe pōti i nui rawa ai te whakatikatika i hiahiatia mō Rangitīkei. I tutuki te taupori i hiahiatia nā te takarepa o te rohe pōti o Whanganui, mā te neke i tōna taupā whakateuru ki te uru kei roto nei ngā taiwhenua Mana Whakahaere Wāhi Tūturu o ngā taiwhenua o Wanganui me Taranaki-ki-te-Tonga i nāianei. I whakatikaina te rohe pōti o Taranaki-King Country ki te raki kia uru mai ai a Raglan me Ōhaupō i te uru. Kua haere te rohe pōti hōu o Taupō i nāianei ki te raki kia uru mai ai a Cambridge, ā, whātoro ai te rohe pōti o Rotorua ki te raki ki te takutai o Te Moana-a-Toi-te-Huatahi huri noa ki Maketū. Nā ngā herenga o te motunga taupori pōti, kīhai te Kōmihana i kaha ki te whakatutuki i ngā whakahē e pā ana ki ngā rohe pōti o Whanganui me Taranaki-King Country nā te mea ka whakahāwea nuitia ētehi atu paearu e tēnei.

Whai muri i te whakarongo ki ngā whakahē mō ngā kaupapa a te Kōmihana mō ngā rohe pōti o East Coast, Napier, Tukituki me Wairarapa hoki, ka whakahaerea ētehi whakatika kia mōhio pai ai ko tērā te paearu pānga hapori, otirā, mō Napier me East Coast ake.

I roto iho i ngā rohe pōti e 7 i te rohe o Te Whanga-nui-a-Tara/Horowhenua, i kaha te Komihana ki te whakaea i ngā whakaritenga o tēnā taupori rohe pōti, o tēnā taupori rohe pōti mā te neke haere i ngā taupori ki waenganui i ngā rohe pōti pātata. I nekea e te Kōmihana te taupori o Belmont ki te rohe pōti o Rimutaka. Ko te tīnihanga o te ingoa o te rohe pōti o Ōhariu-Belmont ki Ōhariu te mutunga mai.

Te Wai Pounamu

E ai ki te Ture kia 16 ngā rohe pōti whānui ki Te Wai Pounamu. I whakapūmautia e te Kōmihana te whakaaro o ngā Kōmihana ō mua, he ārai tūturu, he ārai nunui rawa atu ngā Pae Maunga o te Tonga, ā, nōna te mana whakatau me pēhea te āhua, te whānuitanga hoki o ngā taupā pōti i Te Wai Pounamu. I a ia e whiriwhiri ana i te taiwhenua pōti hukihuki o West Coast-Tasman, ka whakaaro te Kōmihana, he tika tonu, inā taea, kia puritia te taupā e tū nei me tētehi taupori kei raro iho te tukunga motunga, nā te tino rahi tonu o te whānuitanga o te papa whenua o te rohe pōti. Ko te matapae taupori e ai ki te motunga, ka roroku haere tonu, ā, ka hiahiatia ētehi whakatikatika ki te taupā. Nā tērā, ka whakatikaina te taupā whakateraki kia tata atu ai ki te rohe o Nelson i waenganui i a Wakefield me Brightwater. Nā tēnei hoki i puta ai ngā whakahē e 14 tae atu ki tētehi petihana me ngā mokotā e 538. I āhua tutuki e te Kōmihana te nuinga o ngā whakahē, ā, ka piri anō a Wakefield ki ōna tāone pātata o Foxhill me Belgrove engari, nā te whakaritenga motunga, kīhai te Kōmihana i kaha ki te whakauru i ngā wāhi nei ki te rohe pōti o Nelson, ki tā te hunga whakahē i hiahia rā.

Nā, mō ngā rohe pōti e 7 katoa mai i Rakaia ki te tonga, i pērā anō te take mō te Kōmihana ō mua, arā, e ai ki ngā whakaritenga o te motunga, kua roroku te taupori. I te tau 2002, ka kite te Kōmihana i tika tonu te neke whakateraki haere o ngā taupā mai i Invercargill nā te roroku o te nuinga. Nā tēnei hoki te Kōmihana o te tau 2002 i whakatau ai me whai a ia i tētehi huarahi me iti noa iho ngā tīnihanga kia mau tonu ai ngā taupā me te pānga o ngā hapori, inā taea. Ko te āhua i te wā nei, he nui tonu ngā tīnihanga ki ngā rohe pōti i mua i tōna aroaro kia tutuki ai ngā whakaritenga mō te motunga, he tino nui ngā tīnihanga ki ngā rohe pōti mā te Kōmihana i te rā nei, ā, ko te mutunga mai o tērā, ko te neke whakateraki haere o ngā taupā mai i Invercargill. Nā te rahi ake o te taupori i te taha raki o te Awa o Rakaia me te taha rāwhiti o ngā Pae Maunga ki te Tonga ngā rohe pōti hōu e 6 i whakatūria ai. Nā te nekehanga whakateraki i ngaro atu ai a Queenstown i te rohe pōti o Otago ki Clutha-Southland, ā, whai muri i tērā, ka ngaro atu he wāhanga nui tonu o te rohe pōti o Aoraki e tū nei i a ia. Ko Waitaki te ingoa hōu i hoatu e te Kōmihana ki taua rohe pōti. Kua nekea te toenga o te rohe pōti o Aoraki ki runga ki te Awa o Rakaia, ki tētehi rohe pōti hōu tae atu ki a Te Tihi-o-Maru me Ashburton. Ko Rangitata te ingoa i hoatu e te Kōmihana ki tēnei rohe pōti.

Nā te nekenga whakateraki o tētehi wāhanga nui tonu o te rohe pōti o Rakaia i muri mai ki te raki o te awa, kua whakakotahia ki te taupori nō te rohe pōti o Banks Peninsula kia mutu mai ai ko te rohe pōti hōu o Selwyn. Ko Port Hills te ingoa i nāianei o te toenga mai o te rohe pōti o Banks Peninsula.

I whāia anō taua huarahi mō te tāone whānui rawa o Ōtautahi me ngā taiwhenua pōti tuawhenua karapoti. Ko ngā whakatikatika ki ngā rohe pōti o Waimakariri me Banks Peninsula (ko Port Hills i nāianei) ērā ki te whakaatu i te matua tipuranga o te taupori. Ko tērā i hua mai nā te whakarongo ki ngā whakahē, ko ētehi atu whakatikatika kia pai kē atu ai te whakaatu mai a ngā taiwhenua pōti hukihuki i nāianei o te pānga puta noa i ngā hapori, ka whakaritea ana ētehi atu paearu i te taha. Hāunga ia a Waimakariri, he tino rohe pōti tāone ngā rohe pōti katoa o Ōtautahi.

Kīhai ngā taupā rohe pōti o Kaikōura i tīnia e te Kōhimana.

He Kōrero

Kua whakamanatia e te Pāremata te huarahi whakawehe taupori pōti e tū nei mō te 50 tau, ā, e noho kore whakatikaina nei ahakoa ētehi tīnihanga ki te rahi o ngā Taiwhenua Pōti mō Te Wai Pounamu i te urunga mai o te tikanga pōti MMP, arā te Whirirua. Puta noa i aua tau ia Kōmihana, ia Kōmihana e ngana ana ki te whakatū Taiwhenua Pōti e āhua rite noa te rahi o te taupori, ā, i taua wā anō hoki e whai whakaaro ana ki ngā taupā pōti e tū nei me ētehi atu paearu o wāhanga 35(3)(f) o te Ture. Ko te mahi mā tēnei Kōmihana, he rapu hua e puta pai ai te ōritenga o te paearu, ahakoa mō te maha o ngā take, kāore ia take i whakaaetia katoatia. Ka haere tonu ngā kōrero a ngā Kōmihana ō mua mō te kore haere mai o ngā taupori pōti, pānga hapori hoki mō ngā motunga kua whakahuatia i roto pūhera pai. Nā, mō te rahi o te papa whenua o ngā rohe pōti, tērā pea, ka neke atu te tino pānga hapori i te kotahi.

Ngā Taupā Whakamutunga

Kua āpititia he ripanga hei Pukapuka Āpiti C e whakaatu ana i ia rohe pōti hōu, tōna taupori pōti, te taurangi mai o te motunga me ngā taurangi o te taupori matapae mai i te motunga matapae, mō ngā tau 2008, 2011.

 

Commission's Full Report | Interactive Maps