NGĀ
TAIWHENUA PŌTI WHĀNUI
Ko tērā
i hua mai i te Tataunga Taupori,
Kāinga Noho 2006 me te Kōwhiringa Māori
o muri mai, ko te putanga mai o ngā kaute ē pā ana ki te taupori pōti i whakahau kia whakatūria he
taiwhenua pōti whānui hōu ki Te Ika-a-Māui kia piki ai ki
te 47 me te noho tonu o ngā Taiwhenua Pōti o Te Wai Pounamu ki te 16
e ai ki te Ture. E ai ki ngā
ritenga, me ōrite ngā taupori
o roto Taiwhenua Pōti katoa ki te motunga mō Te Ika-a-Māui,
mō Te Wai Pounamu rānei e hāngai ana, otirā, e ai ki
tētehi taurangi mā te tāpiri atu, mā te tango iho mai
rānei i tētehi ōrautanga engari kia kaua e neke atu i te 5
ōrau. Ko ēnei ngā motunga
i tātaia e ai ki te Ture:
|
|
Ngā Taiwhenua Pōti Whānui o Te Ika-a-Māui
|
57,243 ± 2,862
|
|
|
Ngā Taiwhenua Pōti Whānui o Te Wai Pounamu
|
57,562 ± 2,878
|
|
|
Ngā Taiwhenua Pōti Māori
|
59,583 ± 2,979
|
Ko ngā kaute motunga ērā i whakaaturia ki te
Kōmihana e te Kaitatau Kāwanatanga i te 1 o Hui-tanguru 2007. I tīmata te Kōmihana i tāna
mahi e ai ki Wāhanga 35 o te Ture Pōti 1993 i runga i te pūtake
o te pūrongo a te Kaitatau Kāwanatanga.
I te Kōmihana e whakatū Taiwhenua Pōti Whānui ana i
roto i aua tukunga, ka tono te Ture kia whai whakaaro a ia mō:
· ngā taupā Taiwhenua Pōti e
tū nei;
· te pānga hapori;
· ngā momo whitiwhitinga;
· ngā āhuatanga e pā ana ki te
takoto o te whenua; ā,
· tētehi taurangi taupori matapae i aua taiwhenua i te wā e tū
ana.
I te whakatakotoranga o ngā tāpaetanga e ngā
rōpū tōrangapū ka puta te tono kia whakamātauria, kia
whakamahia hoki ngā whakaarohanga i runga ake nei mā tētehi
rārangi tātai. Kīhai te
Kōmihana i whakaae ki tēnei.
Otirā, i mau tonu te Kōmihana ki ngā ritenga o ngā
Kōmihana ō mua me te whakamahi i te paearu ā-ture i te meā,
i pā ai ia o ēnei ki te rohe pōti kei te whakaaroarotia.
Nā te tū matua o te motunga taupori
pōti te Kōmihana i kore ai
i kaha ki te whakatū taiwhenua pōti e tika ana te motunga i roto,
ā, i taua wā anō e ōrite ana ki ētehi atu paearu ā-ture. Kei te mōhio te Kōmihana he mea nui
te ōrite o te whiwhi māngai puta noa i te wā e tū ana
ngā Taiwhenua Pōti (ā, ki te whakaaro o tēnei
Kōmihana, puta atu pea ki te tau 2013), ā, me te hiahia anō
inā taea, kia iti noa iho ngā tīnihanga o ngā taupā e
tū nei. Nā reira, mō
ngā taupā hukihuki i tāngia i te marama o Haratua 2007, he tino
nui te whakamahinga o te tukunga motunga kia tutuki ai ngā whakaarohanga
tauwhāiti nei me te āta titiro anō kei te rite tonu ētehi
atu paearu o te Ture.
I kitea e te tokomaha o ngā kaiwhakahē me ngā
kaiwhakahē-ātete he whakaaro whakapai ake taupā. I taea ngā tono o te huhua tonu o
ngā kaiwhakahē me ngā kaiwhakahē ātete te whakatutuki
i roto iho i ngā tukunga motunga o te taupori
me ētehi atu paearu. Ko te tikanga
i nāianei mō te whakatau Taiwhenua Pōti, kua kaha kē atu te
wehe mai i te motunga taupori ki
ngā taupā hukihuki.
Te Ika-a-Māui
Kīhai te Kōmihana i tīni i ngā rohe pōti o Whangarei, NorthShore,
Northcote me Tauranga.
Nā te kaha piki haere tonu o te taupori,
otirā, i Tāmaki-mākau-rau, i puta ai te whakahau kia
whakatūria tētehi taiwhenua pōti hōu ki te tonga
o Tāmaki-makau-rau.
Kei ngā taiwhenua pōti e tū nei o East Coast Bays, Rodney
me Helensville ngā wāhi i
te raki e kaha ana te tipu o te taupori,
ā, ko te matapae e ai ki te motunga, ka piki haere tonu. He nui tonu
ngā tīnihanga ki aua taupā ka hiahiatia. Ko te mutunga mai o tērā, ko
ngā whakatikatika e haere tonu nei mō ngā taupā ki ngā
taiwhenua pōti pātata. I
tīmata ngā whakatikatika nei i Waitakere,
ā, i pā ki ngā rohe pōti katoa puta atu ki Tāmaki.
Kua kitea te kaha
tipu o te taupori ki te tonga
o Tāmaki-makau-rau, otirā, ki ngā rohe pōti o Clevedon, Manurewa, Manukau East me Māngere. Ko te matapae
mō Clevedon rāua tahi ko Manukau East, ka neke kē atu i te
tukunga motunga e tukua ana. Nā reira, he nui rawa ngā whakatikatika
ka hiahiatia i ngā taiwhenua pōti katoa nei kia tutuki ai te motunga
taupori. Nā tēnei tētehi atu rohe
pōti tāpiri i maranga ake ai, ā, ka whakaingoatia e te
Kōmihana ko Botany. Kei roto i tēnei rohe pōti
tāpiri te nuinga o te rohe o te Poari Hapori
o Botany, ā, ko Flat Bush kei waenganui.
He tāone hōu ka whakatūria ki reira ā tōna
wā. Ko tētehi āhuatanga
anō i puta ake i muri mai nā te tohatoha anō i te taupori, ko te whakatū rohe pōti hōu me
Papakura i waenganui. Nā te
tohatohata taupori anō
tēnei i puta ai. Tua atu hoki, ko
te neke i te toenga o te taupori mai
i Clevedon ki tētehi rohe
pōti ka whiwhi i tētehi wāhi o te rohe pōti o Port
Waikato e tū nei, tae atu ki Tuakau, Pukekohe me Waiuku. Ko Hunua
te ingoa o te rohe pōti nei i nāianei. Nā te mea kua ngotea te rohe pōti o
Port
Waikato e tū nei ki roto i ngā rohe pōti o Taranaki-King Country, Piako, Hunua me Papakura kia tutuki ai ngā
whakaritenga motunga, kua ngaro atu i nāianei. He ingoa hōu tō Piako, ko Waikato.
Hāunga ia te
rohe pōti o Tauranga, kua
whakatikaina te toenga o ngā rohe pōti e 4 o te rohe o Waikato,
arā, o Bay of Plenty, Coromandel, Hamilton East me Hamilton West. Nā te
tāwere o te tipu o te taupori i
te rohe pōti o Bay of Plenty i
tukua ai te takarepa o te motunga ki te rohe pōti pātata o East Coast mā te neke i te
taupā tapatapa atia o te rohe pōti o te East Coast ki runga ki te
taupā i waenganui i ngā Taiwhenua o Whakatāne me Te
Moana-a-Toi-te-Huatahi-ki-te-Uru. Whai muri i te whakarongo ki ngā
whakahē, ka kaha te Kōmihana ki te whakahono anō i te Riu o Cook
o te Kaunihera Taiwhenua o Tūranga-nui-a-Kiwa ki East Coast.
I raro iho i te
tukunga motunga ngā rohe pōti e whitu o te puku o Te Ika-a-Māui,
i te taha tonga o Hamilton, ā, ko te matapae e ai ki te motunga, ka roroku te taupori. He taupā tūturu ngā paeroa i
waenganui i ngā rohe pōti o Taupō
me Taranaki-King Country e tū
nei, ā, he uaua hoki te piki me te whakawhiti. Nā reira ngā taupā i nekea noatia
ai ki te raki. Nā tērā
hoki te katoa o te rohe pōti o Palmerston
North i noho mai ai hei rohe
poti tāone. Nā te urunga o
Taumarunui ki te rohe pōti i nui rawa ai te whakatikatika i hiahiatia
mō Rangitīkei. I tutuki
te taupori i hiahiatia
nā te takarepa o te rohe pōti o Whanganui,
mā te neke i tōna taupā whakateuru ki te uru kei roto nei
ngā taiwhenua Mana Whakahaere Wāhi Tūturu o ngā taiwhenua o
Wanganui me Taranaki-ki-te-Tonga i nāianei. I whakatikaina te rohe pōti o Taranaki-King Country ki te raki kia
uru mai ai a Raglan me Ōhaupō i te uru. Kua haere te rohe pōti hōu o Taupō i nāianei ki te raki
kia uru mai ai a Cambridge,
ā, whātoro ai te rohe
pōti o Rotorua
ki te raki ki te takutai o Te Moana-a-Toi-te-Huatahi huri noa ki
Maketū. Nā ngā herenga o
te motunga taupori pōti,
kīhai te Kōmihana i kaha ki te whakatutuki i ngā whakahē e
pā ana ki ngā rohe pōti o Whanganui
me Taranaki-King Country nā
te mea ka whakahāwea nuitia ētehi atu paearu e tēnei.
Whai muri i te
whakarongo ki ngā whakahē mō ngā kaupapa a te Kōmihana
mō ngā rohe pōti o East
Coast, Napier, Tukituki me Wairarapa hoki, ka whakahaerea ētehi whakatika kia mōhio
pai ai ko tērā te paearu pānga hapori,
otirā, mō Napier me East Coast ake.
I roto iho i
ngā rohe pōti e 7 i te rohe o Te Whanga-nui-a-Tara/Horowhenua, i kaha te Komihana ki te whakaea i
ngā whakaritenga o tēnā taupori
rohe pōti, o tēnā taupori
rohe pōti mā te neke haere i ngā taupori
ki waenganui i ngā rohe pōti pātata. I nekea e te Kōmihana te taupori o Belmont
ki te rohe pōti o Rimutaka. Ko te tīnihanga o te ingoa o te rohe
pōti o Ōhariu-Belmont ki Ōhariu te mutunga mai.
Te
Wai Pounamu
E ai ki te Ture
kia 16 ngā rohe pōti whānui ki Te Wai Pounamu. I whakapūmautia e te Kōmihana te
whakaaro o ngā Kōmihana ō mua, he ārai tūturu, he
ārai nunui rawa atu ngā Pae Maunga o te Tonga, ā, nōna te
mana whakatau me pēhea te āhua, te whānuitanga hoki o ngā
taupā pōti i Te Wai Pounamu. I
a ia e whiriwhiri ana i te taiwhenua pōti hukihuki o West Coast-Tasman, ka whakaaro te Kōmihana, he tika tonu,
inā taea, kia puritia te taupā e tū nei me tētehi taupori kei raro iho te tukunga motunga, nā te tino
rahi tonu o te whānuitanga o te papa whenua o te rohe pōti. Ko te matapae taupori
e ai ki te motunga, ka roroku haere
tonu, ā, ka hiahiatia ētehi whakatikatika ki te taupā. Nā
tērā, ka whakatikaina te taupā whakateraki kia tata atu ai ki te
rohe o Nelson i waenganui i a Wakefield
me Brightwater. Nā tēnei hoki
i puta ai ngā whakahē e 14 tae atu ki tētehi petihana me
ngā mokotā e 538. I āhua
tutuki e te Kōmihana te nuinga o ngā whakahē, ā, ka piri
anō a Wakefield ki ōna tāone pātata o Foxhill me Belgrove
engari, nā te whakaritenga motunga, kīhai te Kōmihana i kaha ki
te whakauru i ngā wāhi nei ki te rohe pōti o Nelson, ki tā te hunga
whakahē i hiahia rā.
Nā, mō
ngā rohe pōti e 7 katoa mai i Rakaia
ki te tonga, i pērā anō te take mō te Kōmihana ō
mua, arā, e ai ki ngā whakaritenga o te motunga, kua roroku te taupori. I te tau 2002, ka kite te Kōmihana i
tika tonu te neke whakateraki haere o ngā taupā mai i Invercargill
nā te roroku o te nuinga. Nā tēnei hoki te Kōmihana o te
tau 2002 i whakatau ai me whai a ia i tētehi huarahi me iti noa iho
ngā tīnihanga kia mau tonu ai ngā taupā me te pānga o ngā
hapori, inā taea. Ko te āhua i te wā nei, he nui tonu
ngā tīnihanga ki ngā rohe pōti i mua i tōna aroaro kia
tutuki ai ngā whakaritenga mō te motunga, he tino nui ngā
tīnihanga ki ngā rohe pōti mā te Kōmihana i te rā
nei, ā, ko te mutunga mai o tērā, ko te neke whakateraki haere o
ngā taupā mai i Invercargill.
Nā te rahi ake o te taupori
i te taha raki o te Awa o Rakaia me te taha rāwhiti o ngā Pae Maunga
ki te Tonga
ngā rohe pōti hōu e 6 i whakatūria ai. Nā te nekehanga whakateraki i ngaro atu
ai a Queenstown i te rohe pōti o Otago
ki Clutha-Southland, ā,
whai muri i tērā, ka ngaro atu he wāhanga nui tonu o te rohe
pōti o Aoraki
e tū nei i a ia. Ko Waitaki
te ingoa hōu i hoatu e te Kōmihana ki taua rohe pōti. Kua nekea te toenga o te rohe pōti o Aoraki
ki runga ki te Awa o Rakaia, ki tētehi rohe pōti hōu tae atu
ki a Te Tihi-o-Maru me Ashburton. Ko Rangitata te ingoa i hoatu e te
Kōmihana ki tēnei rohe pōti.
Nā te nekenga
whakateraki o tētehi wāhanga nui tonu o te rohe pōti o Rakaia i muri mai ki te raki o te awa,
kua whakakotahia ki te taupori
nō te rohe pōti o Banks
Peninsula kia mutu mai ai ko te rohe pōti hōu o Selwyn. Ko Port Hills te ingoa i nāianei o te toenga
mai o te rohe pōti o Banks Peninsula.
I whāia
anō taua huarahi mō te tāone whānui rawa o Ōtautahi me
ngā taiwhenua pōti tuawhenua karapoti. Ko ngā whakatikatika ki ngā rohe
pōti o Waimakariri me Banks Peninsula (ko Port
Hills i nāianei) ērā ki te whakaatu i te matua tipuranga o
te taupori. Ko tērā i hua mai nā te
whakarongo ki ngā whakahē, ko ētehi atu whakatikatika kia pai
kē atu ai te whakaatu mai a ngā taiwhenua pōti hukihuki i
nāianei o te pānga puta noa i ngā hapori,
ka whakaritea ana ētehi atu paearu i te taha. Hāunga ia a Waimakariri, he tino rohe pōti tāone ngā rohe
pōti katoa o Ōtautahi.
Kīhai
ngā taupā rohe pōti o Kaikōura
i tīnia e te Kōhimana.
He
Kōrero
Kua whakamanatia e
te Pāremata te huarahi whakawehe taupori
pōti e tū nei mō te 50 tau, ā, e noho kore whakatikaina nei ahakoa ētehi
tīnihanga ki te rahi o ngā Taiwhenua Pōti mō Te Wai Pounamu
i te urunga mai o te tikanga pōti MMP, arā te Whirirua. Puta noa i aua tau ia Kōmihana, ia
Kōmihana e ngana ana ki te whakatū Taiwhenua Pōti e āhua
rite noa te rahi o te taupori,
ā, i taua wā anō hoki e whai whakaaro ana ki ngā taupā
pōti e tū nei me ētehi atu paearu o wāhanga 35(3)(f) o te
Ture. Ko te mahi mā tēnei
Kōmihana, he rapu hua e puta pai ai te ōritenga o te paearu, ahakoa
mō te maha o ngā take, kāore
ia take i whakaaetia katoatia. Ka haere
tonu ngā kōrero a ngā Kōmihana ō mua mō te kore haere mai o ngā taupori
pōti, pānga hapori hoki
mō ngā motunga kua whakahuatia i roto pūhera pai. Nā, mō te rahi o te papa whenua o
ngā rohe pōti, tērā pea, ka neke atu te tino pānga hapori i te kotahi.
Ngā
Taupā Whakamutunga
Kua āpititia he ripanga hei Pukapuka
Āpiti C e whakaatu ana i ia rohe pōti hōu, tōna taupori pōti, te taurangi mai o te motunga me
ngā taurangi o te taupori
matapae mai i te motunga matapae, mō ngā tau 2008, 2011.
Commission's Full Report
| Interactive Maps