Skip to Content

Te Pūrongo O Te Kōmihana Whakatau Rohe Pōti 2007

KŌRERO WHĀNUI

Whitiwhitinga me te Whakaputanga Kōrero

Nā Wāhanga 38 o te Ture, ka whakaputaina e te Kōmihana he pānui mō ngā taiwhenua hukihuki i te 3 o Haratua 2007 i roto i te Kāhiti, hei tirohanga, hei kōrerotanga mā te iwi whānui. He whakapau wā tēnei hātepe whakaputa tātanga o ngā whārangi e 90. Kei roto hoki tētehi whakamāramatanga, ngā mahere whenua me te whakarāpopotonga mō ngā take Taiwhenua Pōti katoa. Kua whakaurua e te Kōmihana ngā mahere whenua pahekoheko ki runga ipurangi hei āhuatanga tāpiri whakamāramatanga. Kātahi anō nei ka kitea. He nui te mīharo i te mea he hihiko, he hōu. He whakaritenga whai tikanga te tānga whakamōhio, ā, ko tāna mahi he whakamōhio atu i ngā kaupapa a te Kōmihana ki te iwi whānui o Aotearoa kia mārama ai rātau ki tētehi hātepe tōrangapū wehe kē, ā, me pēhea hoki te whai wāhi.

I tukua whānuitia te Pānui Taupā Hukihuki mō ngā Taiwhenua Pōti e te Kōmihana mā roto i ngā tari kaunihera taiwhenua, ngā tari kaunihera tāone nui, ngā Kairēhita Kaipōti, ngā tari Whakapakari ā-Rohe a Te Puni Kōkiri, Te Kooti Whenua Māori, ngā tari a Toitū te Whenua, ā, me ngā whare pukapuka ā-iwi whānui hoki. He raraunga ā-tuhi, ā-mahere whenua hoki i runga Ipurangi. I te wātea ā-hiko ngā puka whakahē, whakahē-ātete hei whakaoti mai me te īmēra ki te Kōmihana. Tua atu i tērā, nā te Kōmihana tētehi pukapuka whakamōhio i whakanao mā te hunga pāpāho. I whakahaerea anō hoki e rātau he hui akoako, ā, he wāhi hoki tō te Kōmihana i ngā matapakinga pitopito kōrero i runga reo irirangi, pouaka whakaata hoki. I pai te whakaatu me te pānui a te hunga pāpāho i te hātepe whakahē, whakahē-ātete hoki me tōna wātaka. I pai ngā whakautu.

I haere tonu te mahi whakanao mahere whenua āmiki a te Kōmihana mō ngā taiwhenua pōti hukihuki i roto pukapaku wehe kē. Kāhore ngā mahere whenua mō runga pakitara i whakaarotia e ia. Tino pai rawa atu te pukapaku nei ki te katoa.

Te Noho Matatapu me te Mana Motuhake

I whakaae ngā kaikōmihana katoa he rite ngā herenga mō rātau ki te whakamahi i ngā mātāpono kei roto i te Ture e takoto ana. Kīhai te Kōmihana i whakatakoto i ōna whakataunga i runga i ō rātau tukunga iho tōrangapū, ā, ki te pērā rātau, ko te turakitanga tērā i te mana motuhake o te Kōmihana, oti atu.

I whakaae te Kōmihana ko te mau tonu o te mana motuhake i whakahuatia i runga ake nei e rātau te tino hiahia, ā, nā reira he mea waiwai tonu i mua i te whakaputanga o ngā taupā hukihuki, kia whakahaerea āna kōhukihuki i tētehi wāhi muna. Mā te whai i tēnei huarahi e noho wātea ai ngā whakataunga a te Kōmihana i ngā mana o ētehi atu. Heoi, i puta anō hoki te whakaae mō te tino hiahia o aua Kaikōmihana he māngai Kāwanatanga, he māngai Taha Whakahē hoki mō te hoki anō ki te whakawhitiwhiti whakaaro, ki te rapu tohutohu hoki mō te whakahāngaitanga o te paearu ture. Nā tērā, ka whakatau te Kōmihana me noho anō hoki i runga i te ngākau tapatahi me te whakaaro o taua mema me te hiahia o taua mema. Nā, i pēnei te whakaae:

· mō taua hunga e tuku tohutohu ana, ka āhei rātau ki te kite kape mārō mō ngā taupā takitaro nā te Kairuri Matua i takatū.

· kia noho te haepapa whakaatu taupā takitaro ki te Kaikōmihana.

· kia mau tonu ngā mahere whenua, ētehi kape rānei i whakaahua, e te Kaikōmihana i ngā wā katoa.

· kei te Kaikōmihana te tikanga me rapu tohutohu, me whakawhitiwhiti whakaaro rānei a ia, ā, mā rānei āna pātai e whakautu e pā ana ki te takatūtanga o ngā whakahē me ngā whakahē-ātete.

· ā, ki te tono te Kōmihana, me hoatu e te Kaikōmihana ngā ingoa o aua tāngata i haere ia ki te rapu tohutohu.

E koa ana te Kōmihana ki te whakaatu i tutuki he ritenga whai hua i waenganui o te noho matatapu me te hiahia ki te whakawhiti whakaaro, ā, ko tērā i hua mai, ko te kore puta turuturu o te whakamōhiotanga pērā i ngā Kōmihana ō mua.

Te Hangarau Rorohiko

I te Kōmihana ngā hangarau rorohiko hōu rawa atu. I whiwhi e ia Kaikōmihana he rorohiko pōnaho e mau pūmanawa rorohiko mahere whenua hōhonu ana me ngā raraunga taupori, tatauranga hoki. I kaha ngā mema Kōmihana ki te whakawhanake momo kōwhiringa, ā, nā te aha hoki, ka pāhekoheko te whakautu. Nā te hangarau te whakautu i tino tere rawa atu ai, i whakakore hoki i te tātaitanga anō o ngā kaute taupori mā te ringa, ā, i ngāwari ai te whakatau otinga kē atu. Nā tēnei hangarau i heke ai te wā mō te Kōmihana ki te whakahiato taupā hukihuki, kātahi ka whakatutuki whakataunga whakamutunga.

Ngā tohutō mō ngā rohe pōti he Māori ngā ingoa

Kua whakamahia ngā tikanga tātaki kupu o Te Taura Whiri i Te Reo Māori mō ngā ingoa rohe pōti he tohutō kei roto. Kua kite hoki te Kōmihana, nō ngā ingoa wāhi papa whenua tuhi, nō ngā tino ingoa kāwanatanga hoki rānei ngā ingoa rohe pōti whānui. Nō ngā wā hoki mua atu i ngā tikanga tātaki kupu aua ingoa wāhi, ā, nā reira kīhai he tohutō i roto. Kua whakamahia ngā tohutō e te Kōmihana i ngā wā ka whakarite ia he tika, i runga anō hoki i ngā whakamaherehere a Te Taura Whiri i Te Reo Māori. Engari, kua kite anō hoki a ia, kīhai anō ngā ingoa, he tohutō kei roto kia whakamanatia hei tino ingoa papa whenua rite anō ki aua ingoa wāhi kei Ngā Pou Taunaha o Aotearoa. Kua whakamahia ngā tohutō e te Kōmihana ki te āwhina i te whakahuatanga o ngā kupu Māori i ngā ingoa rohe pōti kia tika ai.

He Maioha

Ka whakatakoto te Kōmihana i tōna maioha i konei ki te Kairuri-Matua, te Āpihi Pōti Matua me te Kaitatau Kāwanatanga mō te āhua hoki o tā rātau, me ā rātau kaimahi, tuku ratonga mai ki te Kōmihana. I tino pai rawa atu te ngaio o te mahi i tukua ā-whaiaro mai, mā ō rātau kaimahi rānei. Ka whakahuatia ake hoki a Mr Andrew Clouston i konei i te mea ko ia tō mātau kaitohutohu hangarau mō te rorohikotanga, te whakairoiro mahere whenua me ngā mahere, ā, te tātai i ngā nekenga taupori pōti mō te whakatinana kōwhiringa whakatū Taiwhenua Pōti takitahi. Nō ngā taumata ikeike rawa ōna tohungatanga, hihiri, āwhina hoki.

Te Rārangi Tāpiritanga

E tāpiri ana ki tēnei pūrongo, te:

Pukapuka Āpiti A:

Te Pūrongo a te Kaitatau Kāwanatanga e whakatakoto ana i ngā hua o te Tataunga Taupori, Tataunga Kāinga Noho, ā, te tātaitanga hoki o te Taupori Rohe Pōti Māori me te Taupori Rohe Pōti Whānui e ai ki Wāhanga 35(6) o te Ture Pōti 1993.

Pukapuka Āpiti B:

He ripanga e whakaatu ana i te āhua o ngā whakahē me ngā whakahē-ātete i whiwhi, ā, me te whakataunga Kōmihana mō ia take.

Pukapuka Āpiti C:

Ngā ripanga e whakaatu ana i ngā ingoa o ngā Taiwhenua Pōti hukihuki, whakamutunga hoki i te taha o nga kaute taupori Tataunga 2006 e hāngai ana ki aua taiwhenua me ngā rere kētanga mō motunga taupori, ā, me ngā taurangi matapae hoki mō ia take.

Pukapuka Āpiti D:

Te whakamāramatanga nō ngā mahere whai mana taupā o ngā Taiwhenua Whānui, o ngā Taiwhenua Māori hoki.

I tukua i raro i ō mātau ringa i tēnei rā te 14 o Here-turi-kōkā 2007.




PAPAKUPU

pūrongo

report

Te Ariki

Excellency

taupā

boundaries

Rārangi Pōti Whānui

General Electoral Roll

Rārangi Pōti Māori

ori Electoral Roll

Ngā Mema Nā Tōna Tūranga

Ex Officio Members

Kairuri Matua

Surveyor-General

Kaitatau Kāwanatanga

Government Statistician

Āpiha Pōti Matua

Chief Electoral Officer

tuku

delegate

mematanga

membership

take whānui

general business

tāpaetanga

submission

Rōpū Tōrangapū

Political Party

ngā kōhukihuki

deliberations

hukihuki

proposed

whakahē

objections

whakahē-ātete

counter-objections

tūtohu

recommend

whakarōpūtanga

classification

whakahāngaitanga

alignment

whakahiato, whanaketanga

development

rautaki whitiwhitinga, rautaki

communications and publicity strategy

wehewehenga

division

kaute, whika

figures

taupori

population

Tataunga Taupori, Tataunga Kāinga

Census of Population and Dwellings

motunga

quota

tukunga

allowances, tolerance

pānga hapori

community of interest

te ōrite/rite o te whiwhi māngai

equal representation

takarepa

deficit

kaunihera

council

Ngā Pae Maunga o te Tonga

Southern Alps

whakataki

comment

mahere

ripanga

plan

table

tātaitanga

calculation

ngā riu mana whakahaere ā-rohe

local authority wards

ngā taupā rohe (o te mema)

constituency boundaries

taupā whakamutunga

final boundaries

taurangi

variation

Kōwhiringa Pōti Māori

ori Electoral Option

Ipurangi

Internet

Hunga pāpāho

Media

wātaka

timetable

noho matatapu

confidentiality

mana motuhake

independence

rorohiko pōnaho

laptop

pūmanawa rorohiko

computer software

maioha

appreciation

Āpiha Pōti Tuarua

Deputy Chief Electoral Officer

tukunga motunga

quota tolerance

pāhekoheko

interact

matapae

projected

taiwhenua

district

wāhi

place, portion

taha whakahē

opposition

Whare Māngai/Whare o ngā Māngai

House of Representatives

ō muri mai/whai muri

consequential

kaupapa

proposal

kawa

protocol

hātepe

process

rohe pōti pātata

neighbouring electorates

whānui

general

noa

generally

roroku

decline

paearu

criteria

ā-ipurangi

online

tāpāraro, raki, raro

north

wāhi tūturu

territory

rohe pōti tāone

urban electorate

tuawhenua

rural

tataunga

census

karapoti ana

surrounding

whakatika

adjust

kupu whakataki

introduction

whakapūmau

adopt

riu

ward

whakamahia, whakahāngai

applied

Kāhiti

Gazette

iwi whānui, te katoa, marea

public

kōrero

comment, commentary

tukunga

tolerance

ngā mema i whakatūria

appointed members

whakaritenga motunga

quota requirement

whakairoiro

draw

tūtohutanga

recommendation

tānga, whakaputanga

publication

whiriwhiri, whakaaroaro

consider

ngā tino reo/tūturu

official languages

whakamaherehere

advice

ririki noa

minimal

ngā tikanga tātaki

orthographic conventions

rāwhiti, whiti, tai rāwhiti

east

uru, rātō, (tai) hauāuru

west

takiwā tāone

urban area

tapa tāone

suburb

wāhanga

part, section

 

Commission's Full Report | Interactive Maps